صنعت فولاد در آستانه پوست‌اندازی

‌می‌متالز - بازار جهانی فولاد در حال تجربه تغییر موازنه‌ای عمیق است؛ آسیا با تکیه بر رشد تولید، توسعه زیرساخت و گسترش شهرنشینی، مرکز ثقل تقاضا و ظرفیت‌سازی را از غرب دور کرده است. در این جابه‌جایی، چین و هند همچنان بازیگران اصلی‌اند و خاورمیانه، با محوریت ایران، سهم بیشتری از تولید جهانی به دست آورده است. هم‌زمان، توسعه کوره‌های قوس الکتریکی، تجارت قراضه و الزامات کربن‌زدایی، رقابت آینده را از حجم تولید به کیفیت، پایداری و بهره‌وری پیوند می‌زند.

به گزارش می‌متالز، تقاضای فولاد در نقاط مختلف دنیا یکنواخت نیست و نوسان‌های متعددی را در مناطق گوناگون ثبت می‌کند، به‌گونه‌ای که آمار‌های سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهند میانگین مصرف سرانه‌ی محصولات نهایی در جهان به ۲۱۴.۷ کیلوگرم رسید و بررسی وضعیت کشور‌ها نیز شکاف معناداری را میان بازار‌های پرمصرف و کم‌مصرف آشکار می‌کند. اقتصاد‌های صنعتی شرق آسیا مانند کره جنوبی و تایوان با فاصله‌ای قابل توجه در صدر جدول مصرف سرانه‌ی جهان ایستاده‌اند و کشور‌هایی نظیر چین، جمهوری چک و ترکیه نیز در رده‌های بالاتر از میانگین جهانی جای دارند و تقاضای پرحجمی را در سطح داخلی نشان می‌دهند. در ایران نیز سطح مصرف سرانه در سال ۲۰۲۴ معادل ۲۲۴.۸ کیلوگرم ثبت شد که بالاتر از میانگین جهانی بود، در حالی که کشور‌هایی مثل آلمان، اسپانیا، ایتالیا و ایالات متحده ارقام ملایم‌تری را به ثبت رساندند. در سوی دیگر، قاره آفریقا با کشور‌هایی نظیر مصر و آفریقای جنوبی پایین‌ترین سطوح مصرف سرانه را تجربه می‌کند که حاکی از تفاوت در سرعت گسترش زیرساخت‌هاست و در مجموع، پراکندگی نامتقارن این شاخص در پهنه‌ی گیتی در ادامه در قالب شکل ۱ به تصویر کشیده شده است.

حجم تولید فولاد خام در جهان پس از یک دوره ثبات نسبی در بازه‌ی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، در افق ده ساله رشدی پیوسته را تجربه کرد و از ۱۶۲۶ میلیون تن در سال ۲۰۱۵ به ۱۸۴۹ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ رسید؛ در طول این بازه توازن منطقه‌ای تولید نیز دگرگون شد و سهم بازیگران اصلی جابه‌جا شد. چین با اختصاص بیش از نیمی از حجم تولید جهان به خود جایگاه نخست را مقتدرانه حفظ کرد و هند با توسعه ظرفیت کارخانه‌هایش در رتبه دوم جهان تثبیت شد، در حالی که کشور‌هایی مانند ایالات متحده، ژاپن، روسیه و کره جنوبی در رده‌های بعدی قرار گرفتند و ایران نیز جایگاه دهمین تولیدکننده جهان را به دست آورد. در مقایسه با گذشته سهم مناطقی همچون اتحادیه اروپا، آمریکای شمالی و ژاپن از کل تولید جهان کاهش یافت، در حالی که خاورمیانه روندی صعودی را در سهم خود ثبت کرد و جزئیات این جابه‌جایی میان مناطق مختلف در افق ده ساله در شکل ۲ نمایان شده است

صنعت فولاد در آستانه پوست‌اندازی

بازار تقاضای محصولات نهایی نیز هم‌راستا با بخش تولید گسترش یافت و مصرف ظاهری جهان از ۱۵۱۰ میلیون تن در سال ۲۰۱۵ به ۱۷۱۸ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ رسید، اما در این حوزه مرکز ثقل تقاضا به شکل چشمگیری به سمت آسیا متمایل شد. سهم چین و هند از تقاضای ظاهری نسبت به سال ۲۰۱۵ افزایش یافت که گویای رونق پروژه‌های ساختمانی، توسعه شهری و فعالیت‌های صنعتی در این دو کشور پرجمعیت است، در حالی که سهم مناطق غربی از جمله اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی و همچنین ژاپن از بازار جهانی کاهش پیدا کرد و مناطقی مانند خاورمیانه، آمریکای جنوبی و آفریقا ثبات نسبی خود را حفظ کردند. تغییرات جغرافیای مصرف و تمرکز تقاضا در بازار‌های نوظهور شرقی در ادامه در شکل ۳ به نمایش درآمده است.

صنعت فولاد در آستانه پوست‌اندازی

تفاوت در شیوه‌های تولید نیز ساختار صنعتی مناطق مختلف را از یکدیگر متمایز می‌کند و بخش عمده فولاد جهان همچنان به روش کوره اکسیژنی بر پایه کوره بلند تولید می‌شود، در حالی که حدود یک‌سوم تولید فولاد از کوره‌های قوس الکتریکی به دست می‌آید. با این حال مناطقی نظیر خاورمیانه، آفریقا و آمریکای شمالی بیشترین وابستگی را به کوره‌های قوس الکتریکی دارند و بخش قابل توجهی از محصول نهایی‌شان از این مسیر تولید می‌شود، ضمن اینکه هند و ایران بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آهن اسفنجی به عنوان خوراک اصلی این کوره‌ها در جهان به شمار می‌روند. در بخش کوره بلند نیز چین بالاترین حجم تولید چدن مذاب را در اختیار دارد و کشورهایی، چون هند و ژاپن در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند، در حالی که در زنجیره بازیافت و تأمین مواد اولیه اتحادیه اروپا و ایالات متحده اصلی‌ترین صادرکنندگان قراضه فولادی به بازار‌های نیازمند واردات هستند.

در صحنه تجارت بین‌الملل چین در صدر صادرکنندگان مستقیم محصولات فولادی قرار گرفته و ژاپن و کره جنوبی پس از آن جای دارند، اما در تجارت غیرمستقیم آلمان و ایالات متحده نیز در کنار کره جنوبی و ژاپن از صادرکنندگان بزرگ به شمار می‌روند. در سمت واردات نیز اتحادیه اروپا و ایالات متحده بزرگ‌ترین مقاصد جذب محموله‌های فولادی محسوب می‌شوند.

هم‌زمان با گسترش مبادلات تجاری پایش شاخص‌های پایداری بر اساس داده‌های جمع‌آوری‌شده از ده‌ها شرکت فولادسازی جهان نشان می‌دهد کنترل شدت انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، مدیریت مصرف انرژی در خطوط تولید، بهبود ایمنی نیروی کار و استفاده حداکثری از پسماند‌ها و مواد بازیافتی از معیار‌های بنیادین ارزیابی عملکرد شرکت‌های پیشرو در این صنعت هستند.

مجموع این تحولات نشان می‌دهد جغرافیای فولاد در حال بازتعریف است و کاهش سهم تولید و مصرف در غرب هم‌زمان با افزایش سهم آسیا و گسترش استفاده از کوره‌های الکتریکی می‌تواند ساختار آینده بازار را تغییر دهد. در چنین شرایطی توجه به بازار‌های در حال توسعه و هماهنگ کردن ظرفیت‌های تولید با فناوری‌های کم‌کربن از مسیر‌های مهم پیش روی فعالان این حوزه خواهد بود.