پیشتازی منطقه خلیج فارس در شیرین‌سازی آب در جهان

‌می‌متالز - منطقه خاورمیانه یکی از خشک‌ترین پهنه‌های زمین است؛ جایی که رشد جمعیت، توسعه شهرنشینی، تغییرات اقلیمی و محدودیت منابع آب شیرین، دهه‌هاست آن را به کانون تنش آبی جهانی تبدیل کرده است. طبیعی است که در چنین شرایطی، شیرین‌سازی آب دریا نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت حیاتی بوده و همین امر باعث شده این منطقه در صدر فهرست بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آب شیرین‌شده جهان قرار گیرد.

به گزارش می‌متالز، بر اساس داده‌های Statista، در سال ۲۰۲۴ منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بیش از ۵۳ درصد ظرفیت جهانی شیرین‌سازی آب را در اختیار داشته است؛ سهمی بی‌رقیب که نشان می‌دهد دولت‌های این منطقه به خوبی دریافته‌اند که آینده امنیت آب آنها در گرو استفاده از فناوری‌های نمک‌زدایی است.

در میان کشور‌های خاورمیانه، کشور‌های حاشیه خلیج فارس بیشترین فشار آبی و در نتیجه بیشترین توسعه تاسیسات نمک‌زدایی را داشته‌اند. اگر کل آب شیرین تولیدشده در جهان را حدود ۱۱۰ میلیون مترمکعب در روز در نظر بگیریم (IDRA,۲۰۲۵)، تنها شش کشور از هشت کشور حاشیه خلیج فارس به تنهایی بیش از یک‌چهارم این مقدار را تولید می‌کنند. تا سال ۲۰۲۳ ظرفیت مجموع تاسیسات آنها به نزدیک به ۲۸ میلیون مترمکعب در روز رسیده که رقم قابل‌توجهی در مقیاس جهانی است و تقریباً معادل ۲.۵ درصد از متوسط سالانه اتلاف آب شیرین در خلیج فارس بر اثر تبخیر محسوب می‌شود.

از نظر فناوری نیز کشور‌های منطقه به شکل گسترده از اسمز معکوس (RO)، تقطیر ناگهانی چندمرحله‌ای (MSF) و تقطیر چنداثره (MED) استفاده می‌کنند؛ با این تفاوت که ترکیب این فناوری‌ها در هر کشور بسته به شرایط، زیرساخت و سیاست انرژی متفاوت است. به عنوان مثال، سهم RO در ایران بیش از ۷۴ درصد، در عمان بیش از ۸۵ درصد و در عربستان حدود ۵۴ درصد بوده است، در حالی که کشور‌هایی مانند کویت و قطر هم‌چنان اتکای بیشتری به فناوری‌های حرارتی دارند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد هر کشور در مسیر گذار تکنولوژیک مختص خود حرکت کرده و به تدریج به سمت فناوری‌های کم‌مصرف‌تر و سازگارتر با محیط زیست پیش می‌رود.

تاریخچه توسعه این فناوری در منطقه نیز با سرعت بالای رشد اقتصادی و اجتماعی کشور‌های خلیج فارس گره خورده است. از زمان آغاز بهره‌برداری از نفت، جمعیت این کشور‌ها از ۱۹۵۰ تا ۲۰۱۵ بیش از ۱۲۰۰ درصد رشد کرده و امید به زندگی از ۴۵ سال به بیش از ۷۵ سال رسیده است (UN,۲۰۱۷). این همه رشد در یکی از کم‌آب‌ترین نقاط جهان بدون توسعه فناوری‌های نمک‌زدایی تقریباً ناممکن بود. نخستین واحد‌های شیرین‌سازی در دهه ۱۹۵۰ در کویت و قطر راه‌اندازی شد و تا دهه ۱۹۷۰ تقریباً همه واحد‌های منطقه بر پایه فناوری‌های حرارتی کار می‌کردند. اما به دلیل هزینه بالای انرژی، نگرانی‌های زیست‌محیطی و ضرورت افزایش کارایی، از دهه ۱۹۸۰ به بعد گذار به اسمز معکوس آغاز شد و اکنون RO در بسیاری از کشور‌ها به فناوری غالب تبدیل شده است.

روند رشد ظرفیت نمک‌زدایی در کشور‌های حاشیه خلیج فارس طی پنج دهه گذشته کاملاً پیوسته و صعودی بوده است. مطابق داده‌های Nesterov، از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳ ظرفیت تولید آب شیرین‌شده از حدود ۵ میلیون مترمکعب در روز به بیش از ۲۷ میلیون مترمکعب در روز رسیده است؛ یعنی بیش از پنج برابر رشد در کمتر از ربع قرن. این دوره را به‌ حق می‌توان «عصر جهش شیرین‌سازی» در منطقه نامید. پیش‌بینی‌ها حاکی است که تا سال ۲۰۳۰ حداقل ۶.۲ میلیون مترمکعب دیگر به ظرفیت موجود افزوده شود و تولید کل به حدود ۳۲ میلیون مترمکعب در روز برسد که تقریباً برابر با کل تولید جهانی در سال ۲۰۰۶ است.

اما چشم‌انداز آینده حتی بزرگ‌تر است. بر اساس یک برآورد معتبر (Le Quesne,۲۰۲۱)، ظرفیت نمک‌زدایی کشور‌های خلیج فارس تا سال ۲۰۵۰ می‌تواند به حدود ۸۰ میلیون مترمکعب در روز برسد. به بیان دیگر، منطقه احتمالاً تا سه دهه آینده ظرفیت خود را بیش از سه برابر خواهد کرد و هم‌چنان به عنوان بزرگ‌ترین قطب نمک‌زدایی جهان باقی خواهد ماند. چنین رشدی نشان می‌دهد که کشور‌های خلیج فارس نمک‌زدایی را نه یک راهکار موقت، بلکه یک ستون اصلی در راهبرد امنیت آب خود تعریف کرده‌اند.

در مجموع می‌توان گفت کشور‌هایی که بیشترین تنش آبی را تجربه کرده‌اند، اکنون بزرگ‌ترین بازیگران صنعت نمک‌زدایی جهان هستند. این تجربه نشان می‌دهد چگونه فشار منابع محدود می‌تواند به محرک نوآوری، سرمایه‌گذاری و فناوری تبدیل شود. مسیر کشور‌های خلیج فارس گواه آن است که در عصر جدید، پیشرفت پایدار در سرزمین‌های کم‌آب بدون فناوری ممکن نیست و شیرین‌سازی آب دریا به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های توسعه، تاب‌آوری و آینده‌نگری در این منطقه تبدیل شده است.

شیرین‌سازی آب