معادن ایران در جاده سبز

به گزارش می‌متالز، کارشناسان، اما هشدار می‌دهند که تحقق این فرصت‌ها بدون مدیریت منابع حیاتی ممکن نیست. بسیاری از مجتمع‌های معدنی کشور در مناطق کم‌آب مستقر شده‌اند و فرآیند‌های سنتی استخراج و فرآوری فشار مضاعفی بر منابع آبی و انرژی وارد می‌کند. قطعی‌های برق و محدودیت‌های گاز نیز در سال‌های اخیر بار‌ها موجب کاهش تولید واحد‌های معدنی شده است. از نگاه آنان، توسعه پایدار در این صنعت نیازمند سرمایه‌گذاری کلان، انتقال فناوری‌های کم‌مصرف و تدوین سیاست‌های حمایتی روشن است؛ سیاست‌هایی که بتواند از یک سو مسیر سبزشدن معادن را هموار کند و از سوی دیگر مشکل آب و انرژی را به‌ طور ریشه‌ای حل نماید.

در همین راستا، دیدگاه‌های دو صاحب‌نظر را منعکس کرده؛ دکتر «امیر جعفری» استاد دانشگاه و کارشناس توسعه پایدار معادن، درباره ابعاد فرصت «فلزات سبز» و راهکار‌های حضور ایران در این بازار جهانی سخن گفته و مهندس «سهراب معینی» استاد دانشگاه و کارشناس صنایع معدنی، به چالش‌های پنهان مدیریت آب و انرژی در معادن پرداخته است. آنچه در ادامه می‌آید گزیده‌ای از این گفت‌وگوهاست که تصویری روشن از مسیر پیش‌ روی معدنکاری کشور ارائه می‌دهد.

فلزات سبز چیست و چرا اهمیت یافته است

در همین زمینه دکتر امیر جعفری، استاد دانشگاه و کارشناس توسعه پایدار معادن، به ابعاد مختلف این روند پرداخت. جعفری گفت: «فلزات سبز به دو معنا به‌ کار می‌رود؛ نخست فلزاتی که در فناوری‌های کم‌کربن مانند پنل خورشیدی و باتری‌های لیتیومی استفاده می‌شوند و دوم فلزاتی که فرآیند استخراج و فرآوری آنها با استاندارد‌های زیست‌محیطی سخت‌گیرانه انجام می‌شود.» وی ادامه داد: «بدون این فلزات، گذار انرژی جهان ممکن نیست. از سیم‌های مسی شبکه انتقال برق گرفته تا آلومینیوم سبک برای خودرو‌های برقی، همه به تولیدی نیاز دارند که کمترین اثر کربنی را داشته باشد.» این استاد دانشگاه افزود: «به همین دلیل کشور‌های مختلف در حال رقابت برای تأمین این مواد هستند و بازار فلزات سبز به یکی از پررونق‌ترین بازار‌های دهه آینده تبدیل خواهد شد.»

ظرفیت‌های ایران

جعفری درباره جایگاه ایران در این رقابت جهانی گفت: «از نظر ذخایر، ایران کشور فقیری نیست؛ ما معادن مس، روی و آلومینیوم داریم و نشانه‌هایی از وجود لیتیوم نیز گزارش شده است. اما مشکل ما در فناوری استخراج و فرآوری پاک است. هنوز بسیاری از واحد‌های معدنی ما مصرف انرژی بالایی دارند و در مدیریت پسماند مشکل دارند.» وی تأکید کرد: «اگر بتوانیم فناوری‌های کم‌آب‌بر و کم‌انرژی‌تر را بومی کنیم، می‌توانیم از ذخایر موجود برای ورود به بازار جهانی فلزات سبز استفاده کنیم.»

نمونه‌های حرکت به سمت سبزشدن

جعفری در پاسخ به این پرسش که آیا نمونه‌های عملی برای حرکت به سمت سبزشدن در ایران وجود دارد؟ گفت: «بله، هرچند محدود. در چند مجتمع بزرگ مسی طرح‌های بازیافت پساب و استفاده از انرژی خورشیدی آغاز شده است. برخی شرکت‌ها به سمت تولید کنسانتره کم‌گوگرد و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی رفته‌اند.» وی افزود: «حتی پروژه‌هایی برای تولید آلومینیوم با برق تجدیدپذیر در دست مطالعه است، اما این اقدامات پراکنده‌اند و هنوز به یک سیاست کلان تبدیل نشده‌اند.»

سرمایه‌گذاری و فناوری، حلقه مفقوده

جعفری با اشاره به راهکار‌های توسعه فلزات سبز در کشور گفت: «دو چیز حیاتی است؛ سرمایه‌گذاری و انتقال فناوری. شرکت‌های معدنی به دلیل محدودیت‌های مالی و تحریم‌ها کمتر توانسته‌اند تجهیزات مدرن و دانش فنی روز را وارد کنند.» وی ادامه داد: «دولت باید با مشوق‌های مالیاتی و تعرفه‌ای معادن را به سمت تجهیزات کم‌مصرف و سیستم‌های مدیریت پسماند سوق دهد و همکاری‌های بین‌المللی هدفمند با کشور‌هایی که در این حوزه جلوترند برقرار کند.»

بازار داخلی یا صادرات

این کارشناس توسعه پایدار درباره بازار داخلی فلزات سبز گفت: «اگر صنایع پایین‌دستی مثل خودروسازی برقی یا تولید توربین‌های بادی در داخل رشد کنند، نیاز به فلزات سبز داخلی هم بالا می‌رود. اما در کوتاه‌مدت بازار جهانی جذاب‌تر است. کشور‌های اروپایی و شرق آسیا حاضرند برای مواد اولیه کم‌کربن بیشتر بپردازند.» او افزود: «اگر بتوانیم گواهی‌های بین‌المللی محیط‌زیستی بگیریم، صادرات ما ارزش افزوده بالاتری خواهد داشت.»

نقش دانشگاه و پژوهش

جعفری با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در این مسیر گفت: «فناوری‌های کاهش مصرف آب، بازیافت فلزات از باطله‌ها و استفاده از هوش مصنوعی در بهینه‌سازی استخراج محصول پژوهش‌های دانشگاهی است. اگر وزارت صمت و ایمیدرو پروژه‌های پژوهشی را جدی‌تر حمایت کنند، هم هزینه‌های زیست‌محیطی کم می‌شود و هم بهره‌وری بالا می‌رود.» وی تصریح کرد: «بدون پشتوانه علمی نمی‌توان فلز سبز تولید کرد.»

فرهنگ‌سازی و تغییر نگاه به دلالی

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع واسطه‌گری در بخش معدن پرداخت و گفت: «ما باید نگاه‌مان را به واسطه‌های معدنی تغییر دهیم. در کشور‌های پیشرفته از مشاور معدنی به‌ جای دلال استفاده می‌شود. اگر دلالی تخصصی داشته باشیم، می‌تواند به توسعه معدنکاری کمک کند، اما دلالی بی‌ضابطه می‌تواند به پیکره اقتصاد معدن آسیب بزند.» وی ادامه داد: «وقتی محدوده‌های معدنی دست افراد فاقد توان فنی یا مالی باشد، هیچکس نمی‌تواند از آنها بهره‌برداری صحیح کند و فرصت‌ها از بین می‌رود.»

آینده فلزات سبز در ایران

جعفری در پایان خاطرنشان کرد: «فلزات سبز برای ایران یک شعار نیست، بلکه فرصتی استراتژیک برای حضور در زنجیره ارزش جهانی. اگر امروز برای کاهش مصرف آب و انرژی و مدیریت پسماند هزینه نکنیم، فردا باید هزینه عدم حضور در بازار‌های جهانی را بپردازیم.»

آینده معدنکاری ایران در گرو مدیریت منابع حیاتی

در ادامه مهندس سهراب معینی، استاد دانشگاه و کارشناس صنایع معدنی، به ابعاد این مساله پرداخت. معینی گفت: «بخش بزرگی از معادن بزرگ کشور در استان‌های کم‌آب مانند کرمان، یزد و خراسان واقع شده‌اند و مصرف بالای آب در فرآیند‌های فرآوری به یک معضل جدی تبدیل شده است.» وی ادامه داد: «متأسفانه هنوز بسیاری از واحد‌های معدنی از فناوری‌های قدیمی استفاده می‌کنند که آب‌بر هستند. این موضوع هم فشار بر منابع آبی منطقه را افزایش می‌دهد و هم نارضایتی اجتماعی ایجاد می‌کند.» این کارشناس افزود: «اگر به سمت فناوری‌های بازیافت پساب، مدار بسته و استفاده از آب شور یا پساب صنعتی حرکت نکنیم، ادامه فعالیت برخی واحد‌ها با چالش جدی مواجه خواهد شد.»

انرژی؛ حلقه دیگری از مشکلات

معینی درباره وضعیت انرژی در معادن گفت: «در کنار مشکل آب، مساله انرژی هم مطرح است. قطعی‌های برق و محدودیت‌های گاز در سال‌های اخیر باعث شده تولید برخی واحد‌های معدنی کاهش یابد.» وی تأکید کرد: «معادن ما عمدتاً در مناطق دورافتاده هستند و شبکه‌های انتقال برق به‌ خوبی پاسخگو نیست. اگر به سمت نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس و انرژی‌های تجدیدپذیر نرویم، در آینده نزدیک با کاهش تولید و افزایش هزینه مواجه می‌شویم.»

سرمایه‌گذاری برای مدیریت پایدار

این استاد دانشگاه با اشاره به نیاز سرمایه‌گذاری در این بخش گفت: «حل این دو چالش آب و انرژی به سرمایه‌گذاری‌های کلان نیاز دارد. بخش خصوصی به‌ تنهایی نمی‌تواند از پس آن برآید. دولت باید با سیاست‌های تشویقی، معادن را به سمت فناوری‌های کم‌مصرف و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی سوق دهد.» وی ادامه داد: «همچنین باید اجازه داده شود که شرکت‌های معدنی خود در ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر یا تأسیسات آب‌شیرین‌کن مشارکت کنند.»

لزوم همکاری دانشگاه و صنعت

معینی با اشاره به نقش پژوهش و دانشگاه‌ها گفت: «دانشگاه‌های ما پروژه‌های زیادی در زمینه کاهش مصرف آب و انرژی در فرآیند‌های معدنی دارند، اما حلقه اتصال با صنعت ضعیف است. اگر ایمیدرو و وزارت صمت پروژه‌های تحقیقاتی را جدی‌تر بگیرند، هم هزینه‌های زیست‌محیطی کم می‌شود و هم بهره‌وری بالا می‌رود.» وی افزود: «ما باید به‌ جای خرید فناوری آماده، در تولید دانش بومی سرمایه‌گذاری کنیم.»

نگاه تازه به واسطه‌های معدنی

این کارشناس در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع واسطه‌گری در بخش معدن اشاره کرد و گفت: «همان‌ طور که در بحث فلزات سبز مطرح کردم، اگر واسطه‌گری تخصصی باشد می‌تواند مفید باشد. در مدیریت منابع آب و انرژی نیز می‌توان از مشاوران حرفه‌ای استفاده کرد تا معادن را به سمت فناوری‌های بهینه هدایت کنند.» او ادامه داد: «اما وقتی محدوده‌های معدنی یا پروژه‌های تأمین آب و انرژی دست افراد فاقد توان فنی باشد، نه تنها مشکل حل نمی‌شود بلکه منابع هم هدر می‌رود.»

راهکار‌ها

معینی درباره راهکار‌های کاهش فشار بر منابع حیاتی گفت: «چند اقدام اساسی لازم است؛ استفاده از فناوری‌های کم‌آب‌بر، سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های تجدیدپذیر، تدوین استاندارد‌های مصرف انرژی و آب برای واحد‌های معدنی و حمایت از پژوهش‌های دانشگاهی.» وی افزود: «همچنین باید سیاست خارجی باثباتی داشته باشیم تا سرمایه‌گذاران خارجی با اطمینان وارد این حوزه شوند و انتقال فناوری صورت گیرد.»

آینده معدنکاری ایران

معینی در پایان خاطرنشان کرد: «اگر امروز برای مدیریت منابع آب و انرژی در معادن برنامه‌ریزی نکنیم، فردا مجبور می‌شویم تولید را کاهش دهیم یا با اعتراض‌های اجتماعی مواجه شویم. توسعه پایدار معادن تنها با مدیریت درست منابع حیاتی ممکن است.»

منبع: روزگار معدن