فاز جدید رقابت بر سر عناصر خاکی کمیاب

‌می‌متالز - گذار جهانی به انرژی‌های پاک، رقابت بر سر مواد معدنی راهبردی را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. در حالی که توجه افکار عمومی بیشتر معطوف به فلزاتی مانند لیتیوم، مس و نیکل است، در پشت صحنه تحول فناوری‌های سبز، گروه دیگری از مواد معدنی از جمله عناصر خاکی کمیاب و به‌ ویژه آهنربا‌های دائمی نئودیمیوم نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کنند. با افزایش تقاضا برای این فناوری‌ها، نگرانی‌ها درباره امنیت تأمین مواد اولیه مورد نیاز آنها نیز به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زنجیره ارزش معدن و صنایع معدنی تبدیل شده است.

به گزارش می‌متالز، بر اساس برآورد‌های موسسات پژوهشی صنعت، تقاضای جهانی برای آهنربا‌های نئودیمیوم از ۲۰۲۵ تا ۲۰۴۰ با نرخ رشد مرکب سالانه‌ای در محدوده ۷ تا ۹ درصد افزایش خواهد یافت؛ رقمی که در بازار ایالات متحده به سمت بالای این دامنه متمایل است. این جهش تقاضا مستقیماً ناشی از کاربرد گسترده مگنت‌ها در موتور‌های کششی خودرو‌های الکتریکی، ژنراتور‌های توربین‌های بادی و زیرساخت‌های سخت‌افزاری هوش مصنوعی است. کارشناسان صنعت هشدار می‌دهند که علی‌رغم تلاش‌های اخیر برای توسعه معادن جدید، در حوالی سال ۲۰۳۰ جهان با کمبود ساختاری در تامین آهنربا‌های نئودیمیوم رو‌به‌رو خواهد شد.

خطر شوک قیمتی/ تهدید پنهان بازار

معماری متمرکز این بازار یکی از بزرگ‌ترین ریسک‌های آن است. طبق سوابق تاریخی، در سال ۲۰۱۰ اعمال محدودیت‌های صادراتی از سوی چین در پی اختلاف دیپلماتیک با ژاپن، قیمت عناصر خاکی کمیاب را به‌صورت ناگهانی ده برابر کرد. همین الگوی پرنوسان در بازار لیتیوم نیز تکرار شد؛ چنان‌که قیمت این فلز پس از یک جهش ۸ برابری در سال‌های پیشین، در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ سقوطی ۸۰ درصدی را تجربه کرد که برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری را به شدت مختل ساخت. این نوسانات شدید در بازار‌های مواد معدنی حیاتی، زنجیره تامین صنایع انرژی‌های تجدیدپذیر را در برابر ریسک‌های قیمتی سیستماتیک آسیب‌پذیر می‌سازد.

یکی از بارزترین مصادیق جدید ریسک تامین، تحولات میانمار است. شایان ذکر است که این بازار دو دسته متمایز از عناصر خاکی کمیاب یعنی عناصر سبک نظیر نئودیمیوم که عمدتاً در چین و استرالیا استخراج می‌شوند، و عناصر سنگین نظیر دیسپروزیوم و تربیوم که میانمار نقش محوری در تامین آنها دارد را شامل می‌شود. به گزارش منابع صنعتی، میانمار تامین‌کننده حدود ۴۵ درصد از مواد خام عناصر سنگین، عمدتاً خاک‌رس‌های یونی، برای کارخانجات پالایش چین است.

در نوامبر ۲۰۲۴، تصرف مناطق کلیدی استخراج توسط ارتش استقلال‌طلب کاچین به انسداد مرز‌ها و توقف کامل صادرات انجامید. طبق آمار موجود، تا مارس ۲۰۲۵ تنها جریانات محدودی از موجودی انبار‌ها از سرگرفته شده که نشان‌دهنده ریسک ژئوپلیتیک فوق‌العاده بالا برای عرضه عناصر سنگین و گران‌قیمت است.

زنجیره‌های بسته و اتحاد‌های چندملیتی

در مواجهه با این چشم‌انداز پرمخاطره، اقتصاد چرخشی به تنها راه‌حل استراتژیک زودبازده برای اقتصاد‌های غربی تبدیل شده است. به نقل از منابع صنعتی، پروژه CirculaREEconomy در بریتانیا با بودجه ۱۱ میلیون پوندی از سوی مرکز پیشرانه پیشرفته دولت بریتانیا راه‌اندازی شده است.

این کنسرسیوم با مشارکت شرکت آلمانی VACUUMSCHMELZE در کنار خودروسازان فورد و بنتلی، یک زنجیره تامین مگنت کاملاً مستقل و مبتنی بر چرخه بسته ایجاد می‌کند که نئودیمیوم، دیسپروزیوم و تربیوم را از موتور‌های فرسوده بازیافت و مجدداً به خطوط تولید تزریق می‌کند. همچنین به گزارش منابع صنعتی، VAC یک یادداشت تفاهم برای پیش‌خرید بلندمدت محصولات با شرکت Torngat Metals امضا کرده است. این شبکه‌های همگرا نشان‌دهنده یک تغییر رفتار بنیادین در رویکرد صنعتی اقتصاد‌های توسعه‌یافته برای کاهش وابستگی به بازار تک‌قطبی چین است.

منبع: پایگاه خبری - تحلیلی ایراسین