ماجرای معدن زنگه‌زور؛ بهای سنگین ارمنستان در تجارت معدنی با آمریکا

به گزارش می‌متالز، رسانه‌های ارمنستانی در گزارش‌های اخیر خود فاش کرده‌اند که مولیبدن استخراج‌شده از «مجتمع مس و مولیبدن زنگه‌زور» در ارمنستان، قرار است از طریق کریدور «مسیر ترامپ» به آمریکا صادر شود.

مولیبدن یکی از فلزات استراتژیک و حیاتی است که کاربرد گسترده‌ای در صنایع هوافضا، تجهیزات دفاعی و فناوری‌های پیشرفته دارد. به طور خاص، از این فلز ارزشمند در ساخت پوشش‌ها و روکش‌های دماغه هواپیما‌های مافوق صوت و موشک‌ها استفاده می‌شود و همین امر اهمیت ژئوپلیتیک آن را دوچندان کرده است.

اهمیت راهبردی مولیبدن و فاجعه زیست‌محیطی زنگه‌زور

مجتمع مس و مولیبدن زنگه‌زور به تنهایی حدود ۲.۲ درصد از کل تولید مولیبدن جهان را به خود اختصاص داده است. این مجتمع عظیم، بهره‌برداری از معدن مس و مولیبدن «کاجاران» را بر عهده دارد.

با این حال، سابقه فعالیت این کارخانه با فجایع زیست‌محیطی گره خورده است؛ چرا که سال‌هاست زباله‌ها و پساب‌های شیمیایی سمی ناشی از فرآیند تولید خود را به رودخانه «اوخچوچای» می‌ریزد. این رودخانه پس از عبور از منطقه زنگیلان به رود ارس می‌ریزد و آلودگی‌های ناشی از آن، پیامد‌های جدی و مخرب زیست‌محیطی برای منطقه به همراه داشته است.

معدن مس و مولیبدن کاجاران یکی از بزرگترین معادن در نوع خود در سطح جهان به شمار می‌رود. این معدن در دامنه‌های رشته‌کوه زنگه‌زور و در دره رود اوخچوچای واقع شده و استخراج سنگ معدن از آن به روش روباز از سال ۱۹۶۲ میلادی در جریان است.

در کارخانه فرآوری این مجتمع، سنگ معدن پس از خرد شدن و آسیاب، با استفاده از روش فلوتاسیون (شناورسازی) غنی‌سازی شده و پس از تغلیظ و فیلتراسیون، به کنسانتره مس و مولیبدن تبدیل می‌شود. محصولات نهایی این چرخه، کنسانتره‌های مس و مولیبدن و همچنین فرومولیبدن است.

اما این باور که مولیبدن استخراج‌شده از معادن زنگه‌زور می‌تواند روانه بازار‌های آمریکا شود، دقیقاً از کجا نشأت گرفته است؟

فرمان ترامپ؛ دورخیز آمریکا برای قطع وابستگی به رقبا

ریشه این گمانه‌زنی‌ها به تحولات سیاسی اخیر در واشنگتن بازمی‌گردد. در تاریخ ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، فرمانی اجرایی را امضا کرد که بر اساس آن، خرید مواد معدنی حیاتی مورد نیاز صنایع دفاعی آمریکا از رقبای ژئوپلیتیک واشنگتن با محدودیت‌های شدیدی مواجه می‌شود.

به عبارت دیگر، واشنگتن با این فرمان پیام روشنی به صنایع دفاعی خود مخابره کرد: «اتکا به تأمین‌کنندگان متخاصم را متوقف کنید و به دنبال ایجاد جایگزین‌های امن و قابل‌اعتماد باشید.»

تحلیلگران در رسانه‌های ارمنستان معتقدند که این فرمان ترامپ، فرصت‌های ملموس و مشخصی را پیش روی ایروان قرار می‌دهد؛ فرصت‌هایی که مستقیماً از دل توافق‌نامه اخیر واشنگتن و ایروان در زمینه مواد معدنی حیاتی بیرون آمده است.

شایان ذکر است که در تاریخ ۲۶ مه ۲۰۲۶، آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان و مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، یک توافق‌نامه جامع چارچوبی را به امضا رساندند. هدف از این سند، تضمین و تأمین زنجیره ارسال کانی‌های حیاتی و عناصر خاکی کمیاب برای صنایع استخراجی و فرآوری است. در واقع، واشنگتن با ایجاد محدودیت در خرید مولیبدن و سایر مواد معدنی استراتژیک از روسیه، چین و دیگر رقبای خود، در تلاش است تا زنجیره تأمین خود را به سمت کشور‌های شریک هدایت کند.

شبکه انتقال مواد معدنی؛ از آسیای مرکزی تا آمریکا

در همین راستا، آمریکا اندکی پس از توافق با ارمنستان، در تاریخ ۲ ژوئن سال جاری، یادداشت تفاهمی را با جمهوری آذربایجان نیز امضا کرد که محور آن همکاری در زمینه اکتشاف، استخراج و تأمین مواد معدنی حیاتی بود.

بر اساس این سند که در حاشیه نخستین «گفت‌وگوی اقتصادی آذربایجان و آمریکا» در باکو به امضا رسید، طرفین برای تنوع‌بخشی به بازار جهانی کانی‌های استراتژیک، افزایش ضریب اطمینان زنجیره‌های تأمین و گسترش مشارکت در حوزه‌های استخراج، فرآوری، اکتشافات زمین‌شناسی، انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری به توافق رسیدند.

پیش از این نیز آمریکا اسناد مشابهی را با قزاقستان و ازبکستان به امضا رسانده بود. به عنوان نمونه، آمریکایی‌ها قراردادی معادل ۱.۶ میلیارد دلار برای سرمایه‌گذاری در معادن عظیم تنگستن در قزاقستان منعقد کرده‌اند. این معادن سالانه حدود ۱۲ هزار تن محصولات تنگستن تولید می‌کنند که رقمی معادل ۱۵ درصد از کل تولید جهانی این محصول است.

آغاز همکاری‌های واشنگتن با جمهوری آذربایجان، ارمنستان و همچنین کشور‌های آسیای مرکزی در زمینه مواد معدنی استراتژیک، به طور کاملاً موازی و هماهنگ با پیشبرد پروژه ترانزیتی تریپ «TRIPP» صورت می‌گیرد.

استراتژی دولت آمریکا در این زمینه کاملاً شفاف است: سرمایه‌گذاری در استخراج مواد معدنی حیاتی در آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، و سپس انتقال این مواد (چه به صورت تصفیه‌شده و چه فرآوری‌شده) از طریق «کریدور مسیر ترامپ» به ترکیه و از آنجا به آمریکا. هدف غایی این استراتژی کلان، رهایی آمریکا از وابستگی به کشور‌هایی نظیر چین و روسیه در این حوزه حساس است.

رسانه‌های ارمنستانی تأکید دارند که «مسیر ترامپ» یک مسیر لجستیکی بالقوه و ایده‌آل برای انتقال منابع معدنی استخراج‌شده توسط صنایع ارمنستان به سمت غرب است و می‌تواند به طور مؤثری به وابستگی تاریخی ایروان به مسیر‌های سنتی شمالی پایان دهد.

دورزدن تحریم‌ها؛ بازی سرمایه‌گذاران روس

ایده انتقال مولیبدن استراتژیک زنگه‌زور به آمریکا از طریق کریدور ترانزیتی ترامپ، در نگاه اول برای اقتصاد ارمنستان بسیار جذاب و وسوسه‌انگیز به نظر می‌رسد، اما در این میان ظرافت‌ها و موانع پیچیده‌ای وجود دارد.

واقعیت این است که سهامدار اصلی و بازیگر پشت‌پرده شرکتی که در حال بهره‌برداری از این معدن است، یک تاجر ثروتمند روس و بسیار نزدیک به کرملین است.

تاریخچه مالکیت این مجتمع خود گویای پیچیدگی‌های سیاسی است؛ زمانی که مجتمع مس و مولیبدن زنگه‌زور در دهه ۱۹۹۰ خصوصی‌سازی شد، سهام کنترلی آن به شرکت آلمانی «گروه کرونیمت» (Cronimet Group) واگذار شد.

در اوایل دهه ۲۰۰۰، این شرکت آلمانی ۶۰ درصد سهام را در اختیار داشت و ۱۲.۵ درصد دیگر متعلق به شرکت «زنگه‌زور ماینینگ» بود؛ شرکتی که ذی‌نفعان اصلی آن را وابستگان روبرت کوچاریان، رئیس‌جمهور وقت ارمنستان تشکیل می‌دادند.

با روی کار آمدن نیکول پاشینیان در سال ۲۰۱۸، وی اقدام به پاکسازی مجتمع از وابستگان کوچاریان کرد و ۱۵ درصد از سهام این شرکت به مالکیت دولت درآمد. به این ترتیب، سهم دولت ارمنستان در این کارخانه بزرگ به ۲۱ درصد افزایش یافت. در سال ۲۰۱۹، شرکت آلمانی نیز سهام خود را فروخت و از پروژه زنگه‌زور خارج شد.

در پاییز ۲۰۲۱، فاش شد که ۶۰ درصد از سهام این مجتمع عظیم توسط شرکت «ژئو پرو ماینینگ ارمنستان» (GeoProMining Armenia) خریداری شده است. این شرکت، زیرمجموعه هلدینگ متعلق به «رومان تروتسنکو»، سرمایه‌گذار و میلیاردر سرشناس روس است.

شایان ذکر است که شرکت تروتسنکو پیش از این نیز در زمان کنترل اراضی قره‌باغ توسط ارمنستان، در استخراج طلا از معدن «زود» در منطقه کلبجر دست داشته است. پس از این نقل‌وانتقالات، «گلب تروتسنکو»، پسر این میلیاردر روس، به عنوان مالک ذی‌نفع دارایی‌های او در ارمنستان معرفی شد.

در میان سهامداران جدید، نام «میرزاعزیز موسی‌خانوف» نیز با ۸.۱ درصد سهام به چشم می‌خورد. وی عضو هیات مدیره فرودگاه‌های «تولماچوو» است؛ شرکتی که بخشی از هلدینگ «نواپورت» محسوب شده و نیمی از سهام آن متعلق به ابرشرکت «آئون» (AEON Corporation) تحت مالکیت تروتسنکو است.

در فوریه ۲۰۲۴، دولت بایدن دور جدیدی از تحریم‌ها را علیه روسیه اعمال کرد که نام شرکت «ژئو پرو ماینینگ» نیز در میان آنها بود.

در پی این اقدام، تروتسنکو به صورت کاملاً صوری و نمایشی، دارایی‌های خود در ارمنستان از جمله سهامش در مجتمع زنگه‌زور را فروخت. در نوامبر ۲۰۲۴، این مجتمع رسماً اعلام کرد که گلب تروتسنکو دیگر مالک ذی‌نفع این شرکت نیست و تمامی سهام غیرمستقیم خود را در اکتبر ۲۰۲۳ واگذار کرده است. مدیریت کارخانه مدعی شد که هیچ‌گونه ارتباطی میان تروتسنکو و این شرکت وجود ندارد و این مجموعه تحت هیچ‌گونه تحریم بین‌المللی قرار ندارد.

طبق داده‌های ثبت الکترونیکی دولت ارمنستان، اکنون نام «اسوتلانا یرشووا» با ۴۷.۶ درصد سهام به عنوان سهامدار عمده به چشم می‌خورد. با این حال، تحقیقات روزنامه‌نگاران پرده از این راز برداشت که یرشووا در واقع مهره معتمد تروتسنکو است و انتقال دارایی‌ها به نام او، صرفاً یک ترفند حقوقی برای دور زدن تحریم‌های آمریکا بوده است.

یرشووا پیش از این نایب‌رئیس ابرشرکت «آئون» بوده و همچنین مالکیت ۹۹.۰۱ درصدی شرکت «پروفی» را بر عهده دارد؛ شرکتی که مدیریت فرودگاه اولان‌اوده را در دست داشته و مستقیماً با نام رومان تروتسنکو گره خورده است. استفاده از نام افراد واسطه برای حفظ مالکیت واقعی دارایی‌ها، تاکتیک رایج سرمایه‌گذاران روس برای بی‌اثر کردن تحریم‌های غرب است.

معامله پنهان واشنگتن و مسکو در معدن تغوت

بنابراین، انتقال مولیبدن زنگه‌زور به آمریکا اگرچه برای ارمنستان جذاب است، اما به دلیل تسلط سرمایه‌گذاران روس بر معدن کاجاران، با ریسک‌های سنگین ژئوپلیتیک همراه است. بعید به نظر می‌رسد واشنگتن تمایلی به خرید مواد معدنی از شرکتی داشته باشد که سود آن به جیب سرمایه‌داران روس می‌رود، مگر آنکه ایروان بتواند سرمایه‌گذار روس را وادار کند تا دارایی‌های خود را به یک شرکت کاملاً بی‌طرف واگذار کند.

در همین کش‌وقوس، اخیراً افشا شد که «کنستانتین سوکولوف»، تاجر آمریکایی روس‌تبار و مدیر اجرایی صندوق «TRIPP+» (صندوقی که توسط وزارت خارجه آمریکا برای تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی و انرژی در قفقاز و آسیای مرکزی با سرمایه ۴۰۲ میلیون دلار تأسیس شده است)، معدن مس و مولیبدن «تغوت» (دومین معدن بزرگ ارمنستان پس از کاجاران) را از بانک روسی «وی‌تی‌بی» (VTB) خریداری کرده است.

این معامله مهم در سال جاری و درست در آستانه انتصاب سوکولوف به عنوان مدیر این صندوق آمریکایی انجام شد.

بسیاری از تحلیلگران منطقه‌ای بر این باورند که هم واگذاری این معدن توسط یک بانک تحریم‌شده روسی به سوکولوف و هم انتصاب وی در رأس صندوق آمریکایی، می‌تواند نتیجه یک سازش و معامله پنهان و پیچیده میان واشنگتن و مسکو باشد.

سوکولوف که دو دهه در شیکاگو در حوزه‌های انرژی و زیرساخت سرمایه‌گذاری کرده است، از چهره‌های بسیار نزدیک به ترامپ محسوب شده و میلیون‌ها دلار به ستاد انتخاباتی او کمک مالی کرده است.

منبع: خبرگزاری تسنیم