لیتیوم در برابر کشاورزی؛ آفریقای جنوبی در دوراهی معدن و امنیت غذایی

‌می‌متالز - گسترش اکتشاف لیتیوم در کوازولو-ناتال آفریقای جنوبی، پرسش مهمی را پیش روی سیاست‌گذاران این کشور قرار داده است: چگونه می‌توان از فرصت‌های اقتصادی فلزات حیاتی بهره برد، بدون آنکه کشاورزی، منابع آب و معیشت جوامع محلی قربانی گذار انرژی شود؟

به گزارش می‌متالز، گذار جهانی به انرژی‌های پاک، ارزش زمین را در بسیاری از مناطق جهان تغییر داده است. مناطقی که پیش از این به طور عمده بر اساس ظرفیت کشاورزی ارزیابی می‌شدند، اکنون به دلیل وجود مواد معدنی مورد نیاز برای باتری‌ها و خودرو‌های برقی، به مناطق بالقوه معدنی تبدیل شده‌اند. کوازولو-ناتال در جنوب شرقی آفریقای جنوبی یکی از نمونه‌های برجسته این تضاد است، منطقه‌ای که هم‌زمان از ظرفیت کشاورزی و معدنی برخوردار است.

از سال ۲۰۲۳، مجوز‌های اکتشاف لیتیوم در حدود ۷۳ هزار هکتار و ۱۱۷ مزرعه در ناحیه ساحلی جنوب شرقی این استان صادر شده است. اهمیت این رقم تنها به وسعت زمین بازنمی گردد، زیرا این محدوده با مزارع نیشکر، باغ‌های ماکادمیا، زمین‌های کشاورزی معیشتی و فعالیت‌های گردشگری روستایی هم‌پوشانی دارد. به همین دلیل، مساله دیگر تنها توسعه یک پروژه معدنی نیست، بلکه به چگونگی تخصیص زمین میان دو بخش اقتصادی مهم تبدیل شده است.

آب، مهم‌تر از خود زمین

در این میان، شاید مهم‌ترین نگرانی کشاورزان، نه از دست رفتن مستقیم زمین، بلکه امنیت آب باشد. سفره‌های آب زیرزمینی، رودخانه‌ها و تالاب‌های منطقه به یکدیگر متصل‌اند و هر گونه برداشت یا تغییر در سیستم هیدرولوژیک می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از محدوده معدن داشته باشد.

بر اساس گزارش منبع، خطراتی مانند کاهش سطح آب زیرزمینی، تغییر جریان‌های سطحی، رسوب‌گذاری و ایجاد مسیر‌های احتمالی آلودگی می‌تواند ظرفیت آبیاری و در نتیجه بهره‌وری کشاورزی را تحت تأثیر قرار دهد. این مساله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم کشاورزی منطقه به منابع آب ساحلی و رودخانه‌ای وابستگی بالایی دارد.

معادله اشتغال، معدن چه چیزی می‌آورد و چه چیزی را از بین می‌برد؟

موافقان توسعه معدن بر اشتغال‌زایی و نقش لیتیوم در زنجیره جهانی انرژی پاک تأکید دارند. فعالیت‌های معدنی کنونی بیش از هزار شغل مستقیم ایجاد کرده‌اند. اما در سوی دیگر، گروه‌های محلی هشدار داده‌اند که در صورت تبدیل کامل محدوده‌های اکتشافی به معادن فعال، تا ۳۰ هزار شغل در بخش کشاورزی، خدمات وابسته و گردشگری روستایی ممکن است در معرض خطر قرار گیرد.

البته این رقم، برآورد گروه‌های اجتماعی و محلی است و نمی‌توان آن را به عنوان نتیجه قطعی توسعه معدن تلقی کرد. با این حال، حتی به عنوان یک سناریوی هشداردهنده، نشان می‌دهد ارزیابی اقتصادی پروژه‌های معدنی نباید فقط بر تعداد مشاغل مستقیم ایجادشده متمرکز باشد، بلکه باید اشتغال غیرمستقیم و ارزش اقتصادی فعالیت‌های موجود را نیز در نظر بگیرد.

پارادوکس لیتیوم، ماده خام انرژی سبز با هزینه‌های محلی

تناقض اصلی در کوازولو-ناتال اینجاست: لیتیوم یکی از مواد اولیه مهم در توسعه خودرو‌های برقی و ذخیره‌سازی انرژی است و تقاضای آن به طور مستقیم از سیاست‌های کاهش انتشار کربن تغذیه می‌شود. اما استخراج این ماده می‌تواند هزینه‌هایی در قالب مصرف زمین، فشار بر منابع آب و جا به جایی جوامع ایجاد کند، هزینه‌هایی که به طور عمده در سطح محلی احساس می‌شوند، در حالی که منافع گذار انرژی در مقیاس جهانی توزیع می‌شود.

از این منظر، مساله کوازولو-ناتال را باید فراتر از یک مناقشه محلی دید. آفریقای جنوبی می‌تواند به یکی از بازیگران زنجیره جهانی مواد معدنی حیاتی تبدیل شود، اما موفقیت این راهبرد به توانایی کشور در ایجاد توازن میان امنیت معدنی، امنیت غذایی، امنیت آبی و حقوق جوامع محلی بستگی دارد.

راه‌حل نیز الزاماً انتخاب میان معدن و کشاورزی نیست. سناریوی توسعه انتخابی، ایجاد حریم‌های حفاظتی و مشارکت واقعی جوامع در برنامه‌ریزی کاربری زمین می‌تواند امکان هم‌زیستی دو بخش را فراهم کند. تجربه کوازولو-ناتال یک پیام روشن برای کشور‌های دارای ذخایر مواد معدنی حیاتی دارد: گذار انرژی اگر به قیمت تضعیف امنیت غذایی و آبی تمام شود، نمی‌تواند تنها با عنوان «توسعه سبز» توجیه شود.