باطله سنگ آهن؛ ذخیره‌ای ثانویه برای معدن‌کاری چرخشی

‌می‌متالز - در مدل سنتی معدن‌کاری، استخراج ماده معدنی پایان مسیر نیست. بخش قابل‌توجهی از مواد استخراج‌شده در قالب باطله سنگ و باطله فرآوری از چرخه اقتصادی خارج می‌شود. شرکت برزیلی Vale با اجرای برنامه Waste to Value تلاش کرده است این نگاه را تغییر دهد؛ رویکردی که در آن، مواد باقی‌مانده از استخراج و فرآوری به منابعی برای بازیابی سنگ‌ آهن و تولید محصولات جدید تبدیل می‌شوند.

به گزارش می‌متالز، طبق گزارش رسمی Vale، این شرکت در سال ۲۰۲۵ توانست ۲۶.۳ میلیون تن سنگ‌ آهن از منابع چرخشی تولید کند؛ رقمی که نسبت به تولید ۱۲.۷ میلیون‌تنی سال ۲۰۲۴، ۱۰۷ درصد افزایش داشته است. Vale همچنین اعلام کرده است که ظرفیت افزایش سهم معدن‌کاری چرخشی تا حدود ۱۰ درصد از کل تولید سنگ‌ آهن شرکت تا سال ۲۰۳۰ وجود دارد. این روند نشان می‌دهد اقتصاد چرخشی در این مجموعه صرفا یک برنامه زیست‌محیطی نیست و به بخشی از راهبرد تولید و توسعه فرصت‌های کسب‌وکار تبدیل شده است.

یکی از نمونه‌های این رویکرد، بازفرآوری مواد معدنی انباشته‌شده در توده‌های باطله است. در معدن Capanema، بازفرآوری یکی از توده‌های انباشته‌شده از سال ۲۰۲۵ آغاز شده است. این پروژه با استفاده از نوار نقاله برای انتقال مواد و بدون افزودن آب در فرآیند انتقال، امکان بازگرداندن مواد موجود به چرخه تولید را فراهم می‌کند. Vale این پروژه را نمونه‌ای از بازفرآوری مواد انباشته‌شده و استفاده دوباره از منابع موجود در عملیات معدنی معرفی کرده است.

وقتی باطله به محصول قابل‌فروش تبدیل می‌شود

بر اساس گزارش سالانه ۲۰۲۵ Vale، این شرکت هم‌زمان در حال توسعه محصولاتی بر پایه باطله‌های فرآوری است. یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، ماسه پایدار است که از مواد حاصل از فرآوری سنگ‌ آهن تولید می‌شود و می‌تواند در بخشی از کاربرد‌های صنعت ساختمان و پروژه‌های عمرانی مورد استفاده قرار گیرد. طبق گزارش رسمی شرکت، بیش از ۳ میلیون تن از این محصول تا پایان سال ۲۰۲۵ تولید و عرضه شده است. همچنین Agera، شرکتی که برای توسعه و گسترش بازار ماسه پایدار Vale ایجاد شده نیز در توسعه این کسب‌وکار نقش دارد.

کارخانه تولید بلوک در معدن Pico نمونه دیگری از تبدیل مواد معدنی باقی‌مانده به محصول قابل‌فروش است. این کارخانه پس از سال‌ها تحقیق و توسعه مشترک با مرکز فدرال آموزش فناوری میناس ژرایس راه‌اندازی شده و با استفاده از باطله‌های معدنی، بلوک‌های قفل‌شونده برای سنگفرش تولید می‌کند. این کارخانه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۴۰۷ هزار قطعه بلوک تولید کرده است. Vale همچنین برای توسعه کاربرد‌های جدید مواد باطله در حوزه‌هایی مانند سرامیک، سیمان، راه‌سازی و کشاورزی با مراکز دانشگاهی و پژوهشی همکاری می‌کند.

اقتصاد چرخشی؛ راهی برای کاهش ریسک و خلق ارزش

پیوند اقتصاد چرخشی با مدیریت ریسک سد‌های باطله، یکی از ابعاد مهم این مدل است. بازفرآوری مواد انباشته‌شده می‌تواند بخشی از نیاز به ذخیره‌سازی و توسعه فضا‌های جدید را کاهش دهد و هم‌زمان امکان ایجاد ارزش اقتصادی از مواد موجود را فراهم کند. Vale اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵، ۸۱ درصد از تولید سنگ‌ آهن این شرکت به سد‌های باطله برای ذخیره‌سازی وابسته نبوده است؛ شاخصی که به معنای حذف کامل سد‌های باطله نیست و همچنان بخشی از باطله‌های تولیدشده در این سازه‌ها ذخیره می‌شود.

با وجود این، تجربه Vale را نمی‌توان نسخه‌ای یکسان برای همه معادن دانست. اقتصادی بودن بازفرآوری باطله‌ها به عواملی مانند عیار مواد انباشته‌شده، فناوری مورد استفاده، هزینه انتقال، زیرساخت‌های موجود و وضعیت بازار بستگی دارد. بنابراین، ارزش اصلی مدل Vale تنها در بازفرآوری باطله‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در پیوند میان فناوری، سرمایه‌گذاری، تحقیق و توسعه و ایجاد بازار برای مواد بازیابی‌شده قرار دارد.

این شرکت در گزارش‌های مرتبط با پایداری سال ۲۰۲۵، معدن‌کاری چرخشی را به‌عنوان یک فرصت کسب‌وکار شناسایی کرده است. در این نگاه، بازاستفاده از مواد باقی‌مانده تنها ابزاری برای کاهش اثرات زیست‌محیطی نیست؛ بلکه می‌تواند به افزایش بهره‌وری منابع، توسعه محصولات جدید و تقویت تاب‌آوری عملیاتی کمک کند.

درس اصلی مدل Vale برای صنعت معدن این است که اقتصاد چرخشی الزاما با بازیافت محصول نهایی آغاز نمی‌شود؛ گاهی مواد انباشته‌شده در محدوده معدن می‌توانند به نقطه شروع این مسیر تبدیل شوند. در این مدل، افزایش بازیابی، بازفرآوری مواد، تولید محصولات جانبی و کاهش نیاز به استخراج جدید، هم‌زمان در خدمت یک هدف یعنی تبدیل بخشی از مواد باقی‌مانده از فرآیند معدن‌کاری به منابعی برای خلق ارزش دوباره قرار می‌گیرند.